Ο κόσμος χωρίς κανόνες και το μήνυμα της Γροιλανδίας

Της Στέλλας Σοφίας Κυβέλου *

Όταν ο Ντόναλντ Τραμπ επανέφερε τη «διεκδίκηση» της Γροιλανδίας, πολλοί έσπευσαν να τη χαρακτηρίσουν γραφικότητα ή επικοινωνιακή υπερβολή. Στην πραγματικότητα, όμως, πρόκειται για κάτι πολύ πιο σημαντικό : για τη γυμνή διατύπωση μιας στρατηγικής λογικής η οποία, έως το τέλος του 2025, έχει παγιωθεί στον πυρήνα της αμερικανικής γεωπολιτικής σκέψης.

Η Γροιλανδία δεν είναι απλώς ένα μεγάλο νησί, το μεγαλύτερο μάλιστα νησί του κόσμου. Είναι κόμβος ελέγχου της Αρκτικής, προγεφύρωμα μεταξύ Βορείου Αμερικής και Ευρώπης, κρίσιμος κρίκος στρατιωτικής επιτήρησης, ενεργειακών πόρων και μελλοντικών θαλάσσιων διαδρόμων. Με άλλα λόγια, αποτελεί θαλάσσιο και νησιωτικό χώρο υψηλής γεωπολιτικής αξίας. Αυτό ακριβώς την καθιστά εμβληματική για τη νέα εποχή. Η Γροιλανδία βρίσκεται σε υψηλά γεωγραφικά πλάτη, γεγονός που της προσδίδει πλεονέκτημα ως προς την παρακολούθηση πολικών τροχιών δορυφόρων και τη συνεχή ή συχνότερη επαφή με δορυφόρους παρατήρησης Γης, στρατιωτικούς και επιστημονικούς.

Η στρατηγική γεωγραφική θέση της περιοχής μεταξύ Βορείου Αμερικής και Ευρασίας επιτρέπει κρίσιμες δυνατότητες έγκαιρης προειδοποίησης για βαλλιστικές εκτοξεύσεις μέσω του Αρκτικού χώρου και τη διασύνδεσή της με συστήματα αντιπυραυλικής άμυνας και διαστημικής επιτήρησης. Υφιστάμενες υποδομές, όπως η αμερικανική βάση Pituffik (πρώην Thule), φιλοξενούν ραντάρ και αισθητήρες που υποστηρίζουν την παρακολούθηση διαστημικών αντικειμένων και ενισχύουν τη σύνδεση του διαστημικού πεδίου με την αεροπορική και πυραυλική άμυνα. Παράλληλα, η χαμηλή πληθυσμιακή πυκνότητα και η περιορισμένη βιομηχανική δραστηριότητα μειώνουν τον ηλεκτρομαγνητικό θόρυβο, αυξάνοντας την αξιοπιστία των συστημάτων ραντάρ, τηλεμετρίας και διαστημικών επικοινωνιών

Το σπουδαιότερο όμως είναι η συστημική ένταξη της στο σύγχρονο δόγμα ασφάλειας. Σήμερα, το διάστημα αντιμετωπίζεται ως ξεχωριστό επιχειρησιακό πεδίο (space domain). Η Γροιλανδία λειτουργεί ως επίγειος κόμβος ο οποίος συνδέει διαστημικά, αεροπορικά και ναυτικά συστήματα και ενισχύει τη διαλειτουργικότητα ΝΑΤΟ – ΗΠΑ στον Αρκτικό χώρο.

Η πρόσφατη αμερικανική στρατηγική ασφάλειας σηματοδοτεί μια σαφή μετατόπιση: το διεθνές δίκαιο παραμένει μεν στο λεξιλόγιο, παύει, ωστόσο, να αποτελεί το θεμέλιο της πράξης. Στη θέση του επανέρχεται η λογική των «σφαιρών επιρροής», του ελέγχου του χώρου και των «στρατηγικών assets». Η Γροιλανδία λειτουργεί ως εργαστήριο αυτής της μετάβασης. Η ιδέα ότι ένα νησί μπορεί να «αποκτηθεί», να «ελεγχθεί» ή να ενταχθεί σε μια ευρύτερη αρχιτεκτονική ασφάλειας, χωρίς ουσιαστική αναφορά στη βούληση των τοπικών κοινωνιών ή στους κανόνες της πολυμερούς διακυβέρνησης, προαναγγέλλει την αρχή του τέλους των πεποιθήσεων περί ουδέτερου διεθνούς δικαίου.

Αρκτική και Ανατολική Μεσόγειος: διαφορετικές θαλάσσιες λεκάνες, παράλληλη πραγματικότητα

Η σημασία της υπόθεσης αυτής η οποία φαίνεται να εξελίσσεται με τρόπο εξαιρετικά συγκρουσιακό μεταξύ ΗΠΑ και Ευρώπης, δεν περιορίζεται στον Βορρά. Η Αρκτική αναδεικνύεται σε νέα «Μεσόγειο» του 21ου αιώνα: χώρο σύγκρουσης στρατηγικών, πόρων και θαλάσσιων οδών. Ακριβώς όπως συμβαίνει ήδη στην Ανατολική Μεσόγειο. Εδώ η σύνδεση με τις Αποκλειστικές Οικονομικές ζώνες (ΑΟΖ) και τον Θαλάσσιο Χωροταξικό Σχεδιασμό (ΘΧΣ) είναι άμεση. Αν και ο ΘΧΣ παρουσιάζεται συχνά από την ΕΕ, ως τεχνικό, περιβαλλοντικό ή αναπτυξιακό εργαλείο, στην πράξη μετατρέπεται όλο και περισσότερο σε μέσο γεωπολιτικής κατοχύρωσης χώρου. Δεν χωροθετεί απλώς χρήσεις, χωροθετεί ισχύ.

►Επιστροφή στην ιδεολογία του Χίτλερ και τη γεωπολιτική του Χαουζχόφερ

Του Δημήτρη Κωνσταντακόπουλου

Η Ελλάδα επιμένει –και ορθώς– στη σημασία του Δικαίου της Θάλασσας, των ΑΟΖ και των διεθνών συμβάσεων. Όμως η υπόθεση της Γροιλανδίας μας υπενθυμίζει κάτι κρίσιμο: οι κανόνες λειτουργούν μόνον όταν υποστηρίζονται από στρατηγική ικανότητα επιβολής και συνεκτική χωρική πολιτική. Ο ελληνικός ΘΧΣ παραμένει δυστυχώς εν υπνώσει, ενώ οι χωρίς προηγούμενο ολοκληρωμένο σχεδιασμό χωροθετήσεις (οικόπεδα εξορύξεων, θαλάσσια πάρκα και ενδεχόμενα μέτρα προστασίας από κοινού με γειτονικές χώρες στις θαλάσσιες περιοχές εκτός εθνικής δικαιοδοσίας στο άμεσο μέλλον με βάση την περίφημη Συμφωνία BBNJ…) είναι αποσπασματικές και συχνά αποκομμένες από τους γεωπολιτικούς κινδύνους. Τα θαλάσσια πάρκα, οι περιβαλλοντικές ζώνες και οι χωρικές ρυθμίσεις κινδυνεύουν να ιδωθούν είτε ως τεχνικές ασκήσεις είτε ως επικοινωνιακά εργαλεία, χωρίς ενσωμάτωσή τους στη συνολική στρατηγική κυριαρχίας και αποτροπής. Την ίδια στιγμή, άλλοι δρώντες – με πρώτη την Τουρκία– αντιμετωπίζουν τον θαλάσσιο χώρο ως ενιαίο γεωστρατηγικό πεδίο, όπου το δίκαιο, ο χωροταξικός σχεδιασμός και η ισχύς λειτουργούν συνδυαστικά.

Το πραγματικό μήνυμα της Γροιλανδίας

Η Γροιλανδία όπως την αντιμετωπίζει η στρατηγική ασφάλειας των ΗΠΑ-δεν αφορά μόνο τη Δανία. Αφορά όλους όσοι εξακολουθούν να πιστεύουν ότι ο θαλάσσιος και νησιωτικός χώρος της Ευρώπης μπορεί να ρυθμίζεται αποκομμένος από τη γεωπολιτική σύγκρουση. Το μήνυμα είναι σαφές: οι θάλασσες, τα νησιά και οι ΑΟΖ δεν είναι ουδέτερες έννοιες, αλλά πεδία ισχύος. Για την Ελλάδα, αυτό σημαίνει ότι ο ΘΧΣ δεν μπορεί να αποτελεί απλώς συμμόρφωση με ευρωπαϊκές οδηγίες. Οφείλει να γίνει στρατηγικό εργαλείο εθνικής εξωτερικής πολιτικής, ενταγμένο σε μια ρεαλιστική ανάγνωση του διεθνούς συστήματος. Αυτό που κατ’εξοχήν μας διδάσκει η υπόθεση της Γροιλανδίας, είναι ότι στον 21ο αιώνα η κυριαρχία δεν χάνεται όταν παραβιάζεται το δίκαιο, αλλά μάλλον όταν διατηρούμε ψευδαισθήσεις περί της αποκλειστικής επάρκειας του δικαίου ως προς την ρύθμιση του σύγχρονου κόσμου.

* Η Σ.-Σ. Κυβέλου είναι Καθηγήτρια Πανεπιστημίου και εμπειρογνώμων θαλάσσιου χωροταξικού σχεδιασμού στην Ευρωπαϊκή Πλατφόρμα ΘΧΣ.

Πηγή: militaire.gr